Bernardo Atxaga: "Beharrik, era askotara izan gaitezke euskaldun, horrela gehiago gara eta"

Zergatik “Bernardo Atxaga”?
Idazten hasi nintzenean, 1972an, Anaitasuna izeneko aldizkari batean euskarazko testuak argitarazten nituela, horrek berehalako ondorioa zekarren: fitxa bat irekitzea, zer gerta ere.

Herriko apaiz erretorea jesuita zen, azkarra oso… egia esan jesuitak beti dira azkarrak… musikaria ere bazen. Beti esaten dut nik jasoriko lezioetan, eta gero nire bizitzan eragin handia izan dutenen artean, bat gogoratzen dudala, zera esan zidanean: “Mundu guztiak gaizki hitz egiten du sugeaz, baina Bibliak dioenez sugea zuhurra da, eta zuhurtasuna bertute handia da”.

Eredu horri jarraituz edo, beste izen bat bilatzea erabaki nuen. Atxaga aukeratu nuen, nire aitaren bigarren abizena delako; izan ere, lehenengoari uko egin nioenez, pentsatu nuen ordaina zor niola, eta bigarrena jarri. Eta Bernardo, idazmakina utzi zidan lagunaren izena delako. Ekonomia ikasleak ginen, eta pisu berean bizi ginen hamarretatik, oroitzen naizenez, batek bakarrik zuen idazmakina. Eta utzi zidanari, Bernardori, esan nion: “Zuk utzi didazunez, zure izena erabiliko dut” eta hala izan zen, besterik gabe.

Zergatik idazten duzu?
Nik uste galdera horrek aldaera txiki bat izan dezakeela: Zergatik jarraitzen duzu idazten?

Izan ere, idaztea bera, eta ez bakarrik asmo artistikoarekin idaztea, pertsonarekin doan gauza da. Adierazpen pertsonalak garrantzia hartzen duen adinean zaudenean, haurtzarotik atera eta beste adierazpide batzuk badiren jakitun egiten zarela, orduan pertsona askok idazteari ekiten diote edo idazteko gogoa agertzen dute. Gauza bera gertatzen da musikarekin.

Hasieran, maitemintze egoerak bultzatzen du, komunikatzeko premia handiagoa delako, eta idazketara jo ohi da, goragoko komunikazio maila delakoan.

Horrela hasi nintzen ni, mundu guztia bezala eta irakurtzeko zaletasun handia erantsi nion, horrek ere bultzatu egin ninduen.

Eta gero idazten jarraitu nuen, egiten nuena hasieratik aintzat hartu zutelako zenbait pertsonak, eta hori funtsezkoa izan zen. Pertsona horietako bat euskaldunen poeta eta ahotsa zen Gabriel Aresti izateak garrantzi handia izan zuen. Hark hasieratik esan zidan euskal idazleetako bat izango nintzela. Nik 17 edo 18 urte nituen, mutiko bat nintzen, eta hark fede itsu izan zuen niregan.

Lagun batzuek ere lagundu zidaten, nirekin bizi ziren lagun haiek.

Eta jarduera honetan behin betiko sartuz gero, idazten hasten zarela… abian jarri eta gelditzeko oso zaila den gurpilaren metafora bezalakoa da. Hastea duzu zailtasun bakarra.

Batzuek diotenez, idazle guztiek noizbait beste autoreren bat irakurtzeak sorturiko eragina sentitu dute. Nabaritu duzu eragin hori?
Ez da erraz hori hautematea. Obran gailentzen den espiritua zein den, ingelesek diotenez, obraren atzean dagoen eleberrigilea antzemanez gero… horrek esan nahi du gure idazkera ez dela oraindik eboluzionatu, ez dela pertsonala egin. Tartekatu den espiritu horren zordun da oraino.

Nik hasieran irakurketa ia okerrak izan nituen. Lehen aipatu bezala, ikastetxeko liburutegitik pasatzen zizkiguten eleberrigile triste haiek irakurtzen ez genituenean, abangoardia zentzugabeak irakurtzen genituen, edo hala ikusten dut nik orain… ez zen bien artekorik ezer. Lehenik fase abangoardista bat izan nuen, akne moduko zerbait. Uste dut ez dela horrela esan behar, gaztetako krisia izan zen hura.

Diktadura garaian zaila zen Arthur Milleren liburu bat aurkitzea. Nik behin La muerte de un viajante ikustera joan eta iritsi nintzenean kartel bat zegoen zintzilik, eta honela zioen: antzerki emankizuna suspenditu da.

Giro aski ilun hartan guztiz zaila zen orientatzea.

Eraginen artean, hor dago Gabriel Arestirena, ez bakarrik idazle gisa, baina baita haren iritziena ere. Behin esan zidan: " Paul Valeryren aforismoak irakurri behar dituzu, apartekoak dira eta". Irakurri ditut, eragina izan dute nire baitan eta oraindik gau mahaian dauzkat.

Orobat, Bertolt Brechten Poemak eta Kantuak liburuak eragina izan du.

Batzuetan, akademia giroko zirkuluetan liburuen atzean dauden liburuak, testuen atzeko testuak ikusi nahi dituzte bakarrik. Horietaz gainera, badira, adibidez, kantuak, solasaldiak… eta pentsatzen ari naiz zenbaterainoko eragina ez ote duten izan nerabezaroko lagunekin izandako hizketaldiek; oso handia uste dut. Nerabezaroko lagunak izan ziren eta gero lagunak izaten jarraitu dugu; horregatik, eragina egundokoa da.

Euskaraz edo gazteleraz idazten duzu?
Nik barne hizkuntzan idazten dut, eta hori euskara da. Are hemen, Buenos Airesen, hartu ditudan oharrak euskaraz daude. Bi ama hizkuntza ditut nik, baina euskara da lehena.

Zure eleberri bat itzulita irakurtzen duzunean, irakurleak, hizkuntza batean edo bestean irakurriz gero, inpresio desberdinak jasoko dituela uste duzu?
Beti. Nire konfiantza, edo esperantza, zera da interpretazioen aniztasuna mugatua izango dela, hiruzpalau izango direla liburu bat ulertzeko erak, alegia.

Nolanahi ere, interpretazioak ez daude itzulpenaren mendean bakarrik, irakurleak nondik iristen den eta toki horretako historiak edo kulturak ere zerikusia izango du.

Poesiaz den bezainbatean, sinesterik ematen diozu itzulpenen fideltasunari?
Bertsioak dira, olerkien itzulpena ezinezkoa delako.

Bada autore garratz xamar bat, espainiar anarkista zahar bat, esaten duena: “Ezinezkoa da, baina kontua da nola den ezinezkoa”.

Itzulpenak denboran originalaren ondoz ondokoak baldin badira, baliokide bat lortuko da. Alabaina, poema bat duela 20 urte euskaraz idatzia bada, horren itzulpen bat egiten saiatuz gero, desplazamendua ikaragarria da.

Ideia poetikoa duzunean, onartu beharra dago itzultzerakoan garapen baliokide bat besterik ez duzula egiten. Sensu stricto, inoiz ez da itzulpenak egiten lortzen, poema beti beste leku batera aldatzen da.

Batzuek diotenez, demokrazia berrezarri ondoren euskara suspertu eta sendotu egin da. Beste batzuen iritziz, ordea, ageriko hobekuntza hori meseta batera iritsi da. Badira gogorragoak ere, horien arabera euskara desagertu ere egin liteke, hartaz jabetu den atzerapen prozesua jarraituz gero. Zein da zure ikusmoldea kontu honi buruz?

Nire ustez, euskarak gainditu egin du jadanik nik estuasunaren aroa deitzen dudana. Biziraupena kolokan egoteak sorturiko estuasuna, alegia.

Askotan, kulturaz hitz egiten denean hutsean hitz egiten da pixka bat. Eta badira indizeak, adierazleak. Kanpoko itxuragatik pertsona baten errenta handia edo txikia den kalkula daitekeen bezala, era berean jakin daiteke egoera bat ona edo txarra den.

Kanpoko ezaugarri positiboak ugari baino ugariagoak dira.

Lehena, Euskal Herrira doan edozein pertsonak berehala hartzen dion bizitasun tankera. Irakurketa batera zoazenean, lehen mailakoak izaten dira guztiz, interesgarriak oso. Madrilen edo Londresen egiten direnean jendea harriturik geratzen da. Ildo horretatik, batere ohikoa ez den garapena gertatu da.

Beste indize bat itzulpenak dira. Aspaldi ez dela, Li Bai-ren poemen bertsio elebiduna, txinera-euskara, argitaratu dute. Horrek esan nahi du badela sinologo euskaldun bat Txinan eginkizun horri lotua, ez baita gutxiesteko kontua hori. Beste itzulpen askori gailur ematea da hori.

Gero bada susmo bat, ez hain ona, denda hau gehiegi hazi dela eta toki askotan gauzak axolagabekeria handiz egiten ari direla. Esaterako, batzuetan, alaben eskolatik oharren bat bidali didatenean, nire baitan pentsatu dut: “Nola bidal dezakete euskaraz hain gaizki idatzitako gutun hau?”.

Nik uste, behin estuasunaren aroa gainditurik, azterketaren aroan sartu beharko genukeela. Jendeak egiten duenaren berri eman beharko du.

Ezkorra izan nahi duena ezkorra izan daiteke baina, seguruenik, halakoa diletante bat izango da eta diletanteari izugarri atsegin zaie ezkorra izatea, ezer ez egiteko modua baita hori.

Eleberri baten lehen esaldia idazten hasten zarenean, badakizu nola bukatuko den?
Ez, inola ere. Nik nabaritzen dut eleberri bat noiz idatzi den halako koadro sinoptiko batekin, plan batekin. Baliabide horrek polizia eleberri entretenigarri bat eman dezake baina nik haratago joan nahi dut.

Esparruak ikusten ditut nik. Sartu egiten naiz, handik ibiltzen naiz, batzuetan alde batera uzten dut. Beste batean sartzen naiz…

Liburuan aurrera zoazenean, berriro lotu behar dituzu askatu dituzun sokak, berriro txirikordatu behar. Orduan bai, badakizu norantz zoazen.

Amaierari dagokionez, azkeneko esaldia iruditzen zait garrantzizkoena, lehenengoa baino askoz gehiago.

Gloria Totoricagüenak “Somos vascos” liburuan argitaraturiko elkarrizketa batean zure liburua erreferentziatzat hartu du diasporako euskaldunek Euskal Herriko errealitateaz gehiago jakin dezaten. Zer deritzazu?
Pozten nau hori esan izanak, asko gustatu baitzait hari egindako elkarrizketa batean irakurri dudan gauza bat. Euskaltasunaren ideia hizkuntzatik bereizi du berak. Euskalduna izateko era asko direla esan du gainera eta hori guztiz interesgarria eta egia borobila dela deritzot.

Kontzeptu hori aita Barandiarani entzun nion lehen aldiz. Berak esaten zuen: hizkuntza euskaltasunaren beste osagai bat besterik ez da. Nire ustez, euskaldunentzat euskara, bai hitz egiten dutenentzat eta bai hitz egiten ez dutenentzat ere, beren mundu psikiko, sentimental eta intelektualaren parte bat da. Baina euskalduna soilki hizkuntza hitz egiten duena dela esatea neurriz kanpokoa dela iruditzen zait.

Beharrik, era askotara izan gaitezke euskaldun, horrela gehiago gara eta.

Ni ez naiz kanpoko idazlea, Indiara joan eta 15 egunean Indiako misterioa aurkitzen duten horietarikoa.

Guztiz barneko idazlea naiz ni. Esate baterako, euskal errealitatea azal dezaket ez bakarrik intelektual gisa pentsatzen dudanagatik, baita ia nahi gabe ere egin dezaket. Euskaldunak nolakoak garen erakuts dezaket neu ere euskalduna naizelako.

Programa kulturalak asmatzeko zaletasunaz hitz egiten entzun dizut. Esango didazu nola den hori?
Hori lo orduen, bidaien araberakoa izaten da.

Oro har, programa kulturalak asmatzen ditut, hor-hemen ikusten ditudanak ez zaizkidalako batere sugerenteak iruditzen.

Nire ustez, jarduera zirraragarri pila bat biltzen du kulturak. Batzuetan profeta faltsuak besterik ez dut ikusten. Eta nik ondo dakit kultura probatu duen edozeinek ­–koadro bat pintatu, zerbait idatzi– badakiela zoragarria dela.

Esan daiteke zure obrak bi multzotan bana daitezkeela: gai unibertsalen ingurukoak eta eguneroko eta hurbileko gaiez arduratzen direnak, hala nola “Obabakoak” edo zure azkeneko obra?
Egia esan, nik bi hauetan banaturik ikusten ditut: Obabaren mundua, oinarrizko mundu bat, nire haurtzaroarekin, nerabezaroarekin zerikusia duena, eta politika munduari dagozkionak. Oso hurbiltze orokorra hori.

Halaber, badut beta esperimental txiki bat ere. Nire irakurketaren batean Ostrukari buruzko lezioa izenburuko testu bat aurkeztu ohi dut eta ordubete pasatzen dut ostrukez hitz egiten, umore absurdo xamarra baliatuz.

“Soinujolearen semea” eleberriaren azken ataletako batean Josebaz diharduen pasarte bat dago, profil autobiografiko sendokoa eta idazterakoan errealitateari aldaketak egiten dizkiola argitzen digu. Noraino da autobiografikoa zure azken eleberrria?
Lauso xamarra den zerbaiti buruz idazten duzu, gure bizitza izanik ere.

Ni esperientziaren arrasean joaten saiatzen naiz, ikusi dudanaz idatzi. Baina ezin autobiografia izan.

Inork ez du liburu batean sar daitekeen biografia bat. Horren interpretazioa eta laburpena egiten duzu.

Esaterako, irakurri dudan materialagatik edo, zaldiak lasaitasunarekin lotzen ditut. Orduan, toki lasaietarako zaldiak jartzen dituzu kontakizunean. Eta gero zaintzaileak jarri behar dituzu. Eta gero zaldiaren heriotzaz oroitzen zara eta deskribatzen duzu.

Esaterako, terrorismoarekin inolako konplizitateaz errudun ez den Lubisen heriotzan, “Zabalza Kasua” irudikaturik dago. Egunkarietan azaldu zen bezalaxe deskribatu da.

Nik Ekonomia Zientzien Fakultatea aipatu dut, ez autobiografikoa izan nahi nuelako, baizik eta badakidalako nolako eraikuntza zen, non zituen ateak, nolakoa zen jendea eta, estutuz gero, baita zer liburuak irakurtzen genituen ere.

Diasporako zein lekutan aurkeztu duzu “Soinujolearen semea”?
Mexikon, Argentinan, Uruguain, Txilen, Holandan. Datorren urtean Kubara joango naiz seguruenik.

Bideragarri ikusten duzu euskal literatura nazioarteko bihurtzea?
Guztiz bideragarria ikusten dut.

Alemanian, adibidez, originala euskaraz idazten dugun hiru egileren liburuak argitaratu dituzte, berdin gertatzen da Espainian, gaztelerazko eta katalanezko itzulpenekin.

Soinujolearen semea katalanez bikain ibili da.

Azken hamar urteotan, itzultzen ari diren hogei-hogeita bost idazle euskaldun izango dira. Bat-batean jendea hasiko da esaten: “Baina zenbait idazle euskaldun dago?!”

Zer esan nahi du idazle batentzat munduko hainbat tokitako liburudendetan bere obra ikusteak?

Nik uste, zure lana egiteak dakarren poza.

Niri esaten zidatenean: “Zergatik idazten duzu euskaraz?” Nik erantzuten nien: “Euskaraz idazten mundu guztira iritsi daitekeelako”. Eta jendeak barre egiten zidan, nire lotsagabekeria zelakoan.

Eta nire liburua zeukaten liburutegien argazkiak iritsi zaizkit Japoniatik, Portugaldik, Finlandiatik, eta pentsatzen dut: “Nire hipotesia egiazkoa zen”.